حذف موثر وارنیش از سیستم روغنکاری توربین
جدول محتوا
Toggleدر سالهای اخیر، صنعت تولید برق شاهد افزایش مشکلات مربوط به لاک (وارنیش) در توربینهای احتراق بوده است. این افزایش به دمای عملیاتی بالاتر، مخازن سیال کوچکتر، سرویس دهی بیشتر، ذخایر پایه بسیار تصفیه شده که حلالیت کمتری برای پیشسازهای لاک دارند و استفاده گستردهتر از فیلتراسیون ریزتر که باعث شارژ الکترواستاتیکی بیشتر روغن توربین میشود، نسبت داده می شود.
حلالیت لاک در روغن توربین وابسته به دما است و نقطه انتقال در محدوده 130 تا 135 (54.44 تا 57.22 سانتیگراد) درجه فارنهایت قرار دارد. دما اغلب در قسمت کنترل هیدرولیک توربینها به زیر این آستانه میرسد و به دنبال آن رسوباتی روی شیرهای کنترل ایجاد میشود. مشکلسازترین جنبه آلودگی لاک در سیستم روغنکاری و کنترل توربین این است که مواد روی سطوح سروو سوپاپ خارج میشوند که منجر به چسبندگی سوپاپ و آسیب به فیلترهای آخرین فرصت یا last-chance filters یا LCF میگردد.
LCFهای ساخته شده با فلز متخلخل یا صفحات ریز به دلیل قرار گرفتن در بخش کنترل هیدرولیک سردتر و کم جریان، سطح مناسبی را برای تشکیل لاک فراهم میکنند. حلالیت کمتر مواد در دماهای پایین تر باعث تشکیل لاک میشود که در نهایت روی سطح فلزی فیلتر رسوب میکند.
فیلترهای ساخته شده با محیط های فیبر شیشهای معمولاً با لاک مسدود نمیشوند. فیلترهایی با جریان کامل به اندازه 6 میکرون به راحتی با وارنیش مسدود نمیشوند، اگر چه ممکن است سیال دارای سطوح بالایی از مواد تشکیلدهنده لاک باشد. علاوه بر رسوبات دریچه سرو، پیشسازهای لاک رسوباتی را بر روی مهر و موم های مکانیکی، یاتاقانهای آستین بابیت (Babbitt )، لنتها و روزنههای رانش تشکیل میدهند که در نتیجه محدودیتهایی ایجاد میشود. هنگامی که این رسوبات بر روی مبدلهای حرارتی و دیوارههای مخزن ایجاد میشوند، کاهش انتقال حرارت و دماهای بالاتر احتمالاً رخ میدهد.
وارنیش چیست؟
وارنیش لایه نازک و نامحلول است که روی سطوح مرطوب شده با سیال در داخل یک سیستم روانکاری توربین، از جمله یاتاقان و دریچههای سروو تشکیل میشود. این ماده از طیف گستردهای از افزودنیهای روغن و ترکیبات تجزیه سیال ترمو اکسیداتیو با وزن مولکولی بالا تشکیل شده است که حلالیت محدودی در سیال پایه دارند. این ترکیبات ماهیت قطبی دارند و بر اساس شرایط سیستم، سیال و قرابتهای قطبی آنها با گذشت زمان از سیال پایه به سطوح خیس شده شروع به مهاجرت میکنند.
در ابتدا، سطوح رنگ طلایی/ قهوهای مایل به زرد را نشان میدهند و به لایههای تیرهتری شبیه آدامس تبدیل میشوند که در نهایت به یک ماده سخت و لاک مانند تبدیل میشوند. ترکیبات شیمیایی این مواد نامحلول بسته به شرایط عملیاتی توربین، پایه سیال و نوع افزودنی متفاوت است.
وارنیش چگونه تشکیل میشود؟
همه روغن های توربین حتی در شرایط عملیاتی معمولی مواد نامحلول ایجاد میکنند. سرعت تولید در شرایط عملیاتی شدید یا غیرعادی تسریع میشود. عواملی مانند اکسیداسیون، نقاط داغ، آلودگی شیمیایی، تخلیه الکترواستاتیک مربوط به فیلتر، میکرو دیزلینگ و فشرده سازی آدیاباتیک به طور گسترده ای از جمله منابع تولید لاک هستند.
سیالات مبتنی بر هیدروکربن معمولی برای تولید لجن یا لاک نامحلول در روغن تحت تخریب اکسیداتیو و پلیمریزاسیون قرار میگیرند. تعدادی از ترکیبات شیمیایی اکسیژندار در طول اکسیداسیون حرارتی تولید میشود، از جمله اسیدها، الکل ها، استرها، کتون ها، و غیره. با این حال، مطالعات نشان داده است که پیشسازهای لاک دارای گونههایی هستند که عمدتاً حاوی دو اتم اکسیژن در هر مولکول هستند. هیدروکسیل اسیدها به عنوان واسطههای فعال در تشکیل لاک به شمار میروند. بسته افزودنی و برهمکنش آن با پایه ممکن است نقش مهمی در تشکیل لاک داشته باشد.
افزودنی های بازدارنده اکسیداسیون برای کنترل فرآیند اکسیداسیون به سیالات اضافه می شوند. دو دسته متداول از افزودنی ها عبارتند از فنولهای hindered phenol و آمینهای معطر. آمینها ترکیبات نیتروژندار و فنول یکی از ترکیبات ساده آلی بوده که از اتصال یک گروه هیدروکسیل (OH) و یک حلقه بنزنی تشکیل میشود. فنولهای مهار شده یا hindered phenol به عنوان جاذب رادیکال عمل میکنند. آنها برای دماهای پایینتر مناسبتر هستند، در حالی که آمینها در دماهای بالاتر عملکرد بهتری دارند. ثابت شده که بسته افزودنی ترکیبی فنل/آمین قویتر است، زیرا فنولها آمینهای تخلیه شده را نیز احیا میکنند. پس از اتمام مواد افزودنی، فرآیند اکسیداسیون بسیار تسریع میشود. کارشناسان نظارت دقیق بر کاهش فنول و آنتیاکسیدانهای آمین را توصیه میکنند. هنگامی که آنتی اکسیدانهای فنولی به سطح کاهش نزدیک میشوند، می توانید انتظار داشته باشید که سطح آمین شروع به کاهش کند و پتانسیل ایجاد لاک افزایش یابد.
دمای بالا نیز به فرآیند اکسیداسیون کمک میکند. قانون کلی این است که به ازای هر افزایش 10 درجه سانتیگراد (18 درجه فارنهایت) در دمای عملیاتی، سرعت اکسیداسیون دو برابر میشود (قانون نرخ آرنیوس). آب، هوادهی و ساییدگی ذرات فلزی مانند آهن و مس به عنوان کاتالیزور برای تسریع این فرآیند عمل میکنند.
علاوه بر اکسیداسیون، مسیر اصلی دیگر برای تخریب سیال در یک توربین، تخریب حرارتی است. سه منبع متداول تخریب حرارتی سیال و در نتیجه تشکیل لاک عبارتند از حبابهای هوا در روغن، نقاط داغ در سیستم و تخلیه الکترواستاتیکی ناشی از فیلتر.
منبع حباب های هوا در سیال میتواند نشت خط مکش، نشت آببند پمپ و هم زدن مخزن ناشی از بازگشت سیال غوطهور به مخزن باشد. این حبابهای هوا وقتی در معرض فشردهسازی سریع قرار میگیرند، مانند ورودی یک پمپ فشار بالا میتوانند تحت فشار سریع آدیاباتیک و در نتیجه افزایش سریع دمای سیال قرار گیرند. به طور معمول، دمایی در محدوده 1000 درجه فارنهایت ممکن است در طول این فشرده سازی آدیاباتیک حباب های هوا حاصل شود. دمای بالا باعث تخریب حرارتی و منجر به تشکیل لاک میشود.
تولید بار الکترواستاتیک یا تریبوالکتریک (الکتریسیته تولید شده توسط مالش دو ماده) در سیستمهای روانکاری توربین در نتیجه اصطکاک بین سیال و اجزای سیستم اتفاق میافتد. بزرگی بار تولید شده به بسیاری از عوامل مرتبط با یکدیگر از جمله مسائل زیستمحیطی بستگی دارد. این اثر به روشهای مختلفی خود را نشان میدهد، که قابل توجهترین آن صدای کلیک قابل شنیدن در هنگام تخلیه شارژ انباشته است و باعث ایجاد جرقه در داخل سیستم میشود. اثرات کمتر آشکار شامل مهاجرت بار الکتریکی به پایین دست فیلتر است که باعث آسیب به اجزای سیستم و فیلتر میشود. اخیراً تمرکز بر الکتریسیته سیال و تخلیه استاتیکی به عنوان عوامل برجسته در تشکیل لجن و لاک در سیستمهای توربین مورد توجه قرار گرفته است. روشهای مختلفی برای کاهش پتانسیل تجمع بار استاتیکی در سیستمهای سیال امتحان شده است که در میان آنها میتوان به افزودنیهای ضد الکتریسیته ساکن اشاره کرد که ممکن است برای روغنهای توربین مناسب نباشند.
"استراتژیهایی برای نظارت موفق بر میزان تشکیل وارنیش" در مورد روش رنگسنجی اطلاعات بیشتری را میدهد.
ASTM D7843 برای ایجاد یک تست استاندارد با عنوان روش رنگسنجی غشایی ایجاد شد. این تست MPC نیز نامیده میشود.
"بازنگری در استراتژیهای نظارت بر روغنهای توربین" موارد بیشتری را در مورد روغنکاری توربین ارائه میدهد.
نظارت بر عمر سیالاتی مانند روغن توربین سیگنالهای هشدار اولیه را ارائه و به پرسنل اجازه میدهد تا قبل از تأثیر منفی بر قابلیت عملیاتی کارخانه، اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند.
فناوری حذف وارنیش
در حال حاضر راه حل موجود برای حذف لاک از سیالات روانکاری توربین را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: تصفیه الکترواستاتیک، تمیز کردن یا شستشوی شیمیایی و جذب توسط یک محیط یکبار مصرف.
روش الکترواستاتیک، که در خارج از مخزن اصلی کار میکند، سیال را در معرض یک میدان الکتریکی قرار میدهد که باعث میشود پیشسازهای لاک شارژ و به ذرات بزرگتر تبدیل شوند، سپس توسط یک فیلتر جذب شده یا به یک بار شارژ شده و یکبار مصرف جذب میشوند. از آنجایی که حذف لاک از اجزای سیستم یک فرآیند نسبتاً کند است، توصیه میشود این دستگاهها در مدت زمان طولانی کار کنند یا به طور دائم نصب شوند. همچنین گزارش شده است که آنها به سطوح بالای رطوبت در سیال و همچنین به وجود سطوح بالای ذرات سایش فلز حساس هستند.
در روش تمیز کردن/شستشوی شیمیایی برای حذف لاک از مواد شیمیایی تمیزکننده استفاده میشود که معمولاً در سیستم به گردش در میآیند تا لاک را از قطعات جدا کنند. این مواد شیمیایی مواد نامحلول را نرم و حل میکنند. عمل شستشو رسوبات سخت در سیال را به حالت تعلیق در میآورد، سپس با تخلیه سیال از سیستم خارج میشوند. این فرآیند معمولاً برای چندین ساعت یا چند روز بسته به اندازه سیستم و میزان تجمع لاک روی قطعات انجام میشود. پس از اتمام عملیات شستشو، سیستم باید مجدداً با یک مایع شستشوی مناسب شسته شود تا مواد شیمیایی باقیمانده حذف شود و اطمینان حاصل شود که هیچ آلودگی به روغن روانکاری جدید راه پیدا نمیکند. اگرچه این فرآیند فشردهتر از بقیه روشها است، اما امکان حذف سریعتر رسوبات لاک را به خصوص در یک سیستم بزرگ فراهم میکند. همچنین نیاز به نظارت دقیق دارد و به دلیل از کار افتادن توربین، ممکن است در روند تولید اختلالی ایجاد شود.
در روش جذب از بسیاری مواد میتوان به عنوان جاذب استفاده کرد، از جمله سلولز فشرده، الیاف پنبه و محیطهای ماکرو متخلخل مانند دانههای رزین، کربن فعال و غیره. دو نوع جذب وجود دارد: جذب فیزیکی و جذب شیمیایی. جذب فیزیکی فرآیندی است که در آن مواد جاذب و مولکول های جاذب (پیشسازهای لاک) در پیوندهای شیمیایی دخالتی ندارند، بلکه توسط نیروهای الکترواستاتیک ضعیف ناشی از گشتاورهای دوقطبی القایی مانند واندروالس به هم متصل میشوند. نیروی واندروالسی به هر نیرویی گفته میشود که بهدلیل اختلاف در بار الکتریکی دو اتم یا مولکول نزدیک به یکدیگر بهوجود بیاید. ساختار الکترونیکی ماده جاذب پس از جذب تغییر نمیکند.
یک محیط تصفیه مبتنی بر جذب فیزیکی، به نام VRF یا Varnish Removal Filter توسعه یافته است. این محیط فیلتراسیون یک کامپوزیت متشکل از یک ماتریس الیاف سلولزی و مواد دیگری است که به آن حجم خالی بالا و ماتریس الیاف باز میدهد. به عبارتی فیلتر حذف وارنیش یک سیستم فیلتراسیون تخصصی است که برای حذف لاک طراحی شده است. این فیلتر با استفاده از محیط های فیلتراسیون خوب و در برخی موارد، مواد جاذب یا فرآیندهای شیمیایی کار میکند تا به طور انتخابی آلایندههای مولکولی مسئول تشکیل لاک را بدون تأثیر نامطلوب بر ویژگی های عملکرد سیال، جذب و حذف کند. فیلترهای حذف لاک با حفظ پاکیزگی و یکپارچگی سیال، نقش مهمی در افزایش عمر تجهیزات و کاهش زمان خرابی در کاربردهای مختلف صنعتی دارند. این فیلترها از فناوری های پیشرفته فیلتراسیون، از جمله فیلتراسیون عمقی، محیط جذب و رزینهای تبادل یونی برای هدف قرار دادن و حذف محصولات جانبی مولکولی که لاک را تشکیل میدهند، استفاده میکنند. بر خلاف فیلترهای روغن استاندارد که ذرات بزرگتر را جذب میکنند، فیلترهای حذف وارنیش برای جذب آلایندههای بسیار ریز که مسئول تشکیل لاک هستند طراحی شدهاند، بنابراین علت اصلی مشکل را برطرف میکنند.
و اما …
به طور خلاصه، کاهش مشکلات مربوط به لاک در روغنکاری توربین و سیستمهای کنترل هیدرولیک نه تنها مستلزم تمیز کردن پیشسازهای لاک از سیال و رسوبات محلول از سطوح خیسشده است بلکه شامل کنترل تشکیل آنها نیز میشود.
منبع
Farooq, K. (2012) Effective Varnish Removal from Turbine Lubrication Systems. https://www.machinerylubrication.com/Read/29033/turbine-varnish-removal
سوالات متداول
خطرات شامل آسیب احتمالی به اجزای تجهیزات، آلودگی روغن و اختلال در عملکرد توربین در صورت عدم اجرای صحیح است. پیروی از توصیههای سازنده و بهترین شیوههای صنعت بسیار مهم است.
دفعات حذف لاک به عواملی مانند شرایط عملکرد توربین، کیفیت روغن و شیوههای نگهداری بستگی دارد. تجزیه و تحلیل منظم روغن میتواند به تعیین زمان مناسب برای مراحل حذف لاک کمک کند.
بله، محصولات و فناوریهای مختلفی در دسترس هستند، از جمله سیستمهای فیلتراسیون با راندمان بالا، افزودنیهای حذف لاک، عوامل تمیزکننده شیمیایی، و واحدهای تصفیه آفلاین که بهطور خاص برای سیستمهای روغنکاری توربین طراحی شدهاند.